De onveiligheid de baas

Wie wil dat niet, wonen, leven en werken in een veilige omgeving. Het is inmiddels een basisrecht van de mens en John Locke beschreef veiligheid als basisrecht reeds in de achttiende eeuw. Dus is het een taak van de overheid om voor deze veiligheid te zorgen. Wacht even, dit gaat iets te kort door de bocht. Rechten kunnen wellicht geborgd worden door de overheid, maar rechten kunnen niet worden afgedwongen. De overheid verzorgt de mogelijkheid om bij aantasting van je veiligheid (of welke aantasting van welk recht dan ook) je verhaal te halen. Veiligheid, kan net als vele andere rechten niet afgedwongen worden. Iedere mens heeft recht op onderwijs, maar dit wil niet zeggen dat je kunt afdwingen dat iedere mens leert. We mogen dan wel recht hebben op gezondheidszorg, dat wil niet zeggen dat iedereen gezond is of beter wordt door toedoen van die zorg. We vinden dat iedereen recht heeft op een bestaansminimum, maar toch wil dit niet zeggen dat iedereen dit heeft. Gezondheid, onderwijs, inkomen en veiligheid kunnen niet afgedwongen worden, hoe graag we dat ook zouden willen.

De basis van het recht en het borgen hiervan ligt in de eerste plaats bij iedere individuele mens. Het is misschien wel eerder een recht om het te verwerven dan om het te bezitten. En laat ik bij veiligheid blijven. Wanneer ik wil leven in een veilige leefomgeving dan ben ik daar mede verantwoordelijk voor. Ik moet dit zelf realiseren. Wanneer ik iedereen in mijn omgeving letterlijk en/of figuurlijk tegen de schenen trap dan zal mijn omgeving steeds minder veilig worden. Een veilige omgang met anderen rust op netjes en fatsoenlijk handelen en de ander moet dit ook zo ervaren. Als kind heb ik leren kaatsen ‘wie kaatst kan de bal verwachten’: geweld roept geweld op. En dat is dan het einde van een veilige omgeving.

Dit zet met direct even op een belangrijk zijspoor: Geweld. Cornelis Verhoeven gebruikt in één van zijn essays de omschrijving van geweld als een surplus aan effect. De niet gewenste - en wellicht ook niet bedachte - bijeffecten van een daad zijn dan gewelddadig. Hij gebruikt ook nog een andere omschrijving: geweld is dat wat groter is dan het zelf, dus dat wat mij uit het evenwicht brengt. Dat kan fysiek zijn maar ook mentaal. Mijn denken kan overrompeld worden door ideeën van een ander. Deze twee definities tonen dat de wereld altijd gewelddadig is en daarmee altijd het risico in zich draagt niet veilig te zijn. Zelfs een geschreven tekst of een gesproken woord kan groter zijn dan een mens wanneer hij zich hierdoor aangevallen voelt. Dit kan gepland zijn door de schrijver (bewust gewelddadig) maar dat hoeft niet (een surplus aan effect). Gezamenlijk (waaronder wij als overheid) zijn we er dan voor verantwoordelijk dat kleine gewelddadigheden niet uitmonden in een spiraal van geweld of zo je wilt een continue onveilige situatie.
Onveilige situaties ontstaan ook wanneer grote groepen mensen samen komen. Elias Canetti schrijft hoe massa en macht zich openbaren als geweld en strijd. Het gevoel van veiligheid is wellicht nergens zo groot wanneer een mens deel is van een massa. Maar deze veiligheid kan in een flits omslaan als de massa breekt, overgaat tot aanval of in zijn geheel wordt aangetast. De voorbeelden kennen we, zowel in het theaters, sportstadia als bij grote feesten kan de veilige situatie onverwacht en onvoorspelbaar omslaan tot een setting waarin iedereen vreest voor zijn leven. Een vrees die eerder leidt tot nog meer onveiligheid dan dat ze veiligheid kan herstellen. De festiviteiten rondom het voetbal tonen de kracht van de massa. Als deel van de feestende massa voel je veilig en bijna euforisch. Als buitenstaander voel je je bedreigd. De beste manier om de bedreiging te breken is je te kleden conform de groep, in het oranje. De massa zal je niets doen, je bent één van hen. Dit laatste is overigens geen garantie als de massa zelf breekt: dan is het ieder voor zich.
Dit roept bij mij even het woord ‘ongeregeldheden’ op. Wanneer het in een dergelijke massaliteit misgaat, dan zeggen we dat dit veroorzaakt wordt door ongeregeldheden of doordat mensen zich misdragen. Massa’s kennen hun eigen regels en eentje daarvan is, aldus Canetti, dat ze haar macht toont. Individuele misdragingen blijven misdragingen van een individu. Goed gedrag kun je niet afdwingen, net zo min als dat je een mens kunt verplichten om gezond te zijn of te leren. Wellicht is het regel (en dus niet ongeregeld) dat onveilige situaties ontstaan, en het is ook een regel dat we ze niet kunnen voorspellen.

Laat ik het eens proberen: wat is nodig voor een zekere veilige omgeving? Geen massaliteit meer, geen beelden, geen geschreven teksten en geen gesproken woorden meer die individuele mensen uit hun evenwicht kunnen brengen (dit betekent ook het einde van onderwijs, want ook hier gebeurt dat), geen persoonlijke betrekkingen meer tussen mensen, want ze zouden wel eens als gewelddadig ervaren kunnen worden of zelfs als zodanig kunnen zijn. En wat moeten we met kinderen, broertjes en zusjes vechten wel eens, niet altijd even veilig. En natuurlijk overal en altijd toezicht, want wie weet wat iemand een ander aan kan doen (gewild of ongewild, gecontroleerd of ongecontroleerd), zodat we het geweld in de kiem kunne smoren.

Dit klinkt ontzettend overdone; doe effe normaal! Het streven naar veiligheid wordt dan zelf gewelddadig omdat ze binnendringt in de persoonlijke leefomgeving van mensen. Daarmee tast ze direct de persoonlijke veiligheid aan. Het streven naar veiligheid heeft een surplus aan effect: onveiligheid en onvrede wat zal leiden tot een nog grotere onveiligheid dan de onveiligheid die we willen bestrijden. Nog even terug naar Verhoeven: geweld, dat wat groter is dan ik zelf. Of te wel, hoe groter mijn weerbaarheid, hoe minder gewelddadig de wereld. Nietzsche zei al de rijkdom van een mens is af te meten aan zijn vermogen tegenslagen en aandoeningen te dragen zonder te lijden. En als ik dan toch een keer uit het niets klappen krijg bij een verkeerslicht, of wordt aangereden door joyriders op de golfbaan, och dan tast dat niet mijn veilige leefomgeving aan, het zet me hoogstens aan tot verwondering.

Tags: Filosofie, Wijsbegeerte, Nietzsche, Verhoeven, Canetti, Veiligheid, Massa, Macht, Geweld